Cuba, staatskapitalisme: inleiding

16 jan

Sinds Cuba in handen is van de broers Castro, en dat is al sinds het einde van de jaren 50 zo, voert de Midden-Amerikaanse staat een koers die anders is dan de Noord-Amerikaanse staten. De VS en Cuba lagen en liggen daar meermaals over overhoop met elkaar. Dat Cuba bijvoorbeeld op het einde van de jaren 60 een stevige bondgenoot van de Sovjetunie werd, was de VS een grote doorn in het oog.

De eigenzinnige Cubaanse koers op staatkundig en economisch vlak leidde ook tot een economische handelsboycot die de bestuurders van het eiland heel wat kopzorgen gaf, en er mee toe leidde dat Cuba zijn economie meer ging openstellen voor toeristische handelspraktijken en vermarkting.

Tussen staatsleider Fidel en zijn opvolger Raul Castro is er weinig verschil. Raul heeft in zijn beleid iets meer ruimte gelaten voor politieke dissidenten dan Fidel, en heeft ook meer ruimte gelaten voor ondernemerschap en privé-eigendom. In Cuba is er al langer een kleine rijke bovenlaag die weinig uitpakt met haar rijkdommen, de broers Castro behoren tot die kleine elite.

Na de ineenstorting van bondgenoot Sovjetunie op het einde van de jaren 80, kwam de Cubaanse staat behoorlijk in de problemen op economisch vlak en groeide de armoede in Cuba. Met die ineenstorting verloor Cuba immers ook de economische steun van een grootmacht en een heleboel subsidies.

Cuba heeft zelf van traditie weinig industrie, de economie draaide lang in grote mate op rum, koffie en zeker suiker. De suikerproductie in Cuba was al heel belangrijk in de 19de eeuw, toen veel Afrikaanse slaven ingevoerd werden om de koloniale praktijken van overheerser Spanje te onderstutten.

Later kwam Cuba onder de invloedssfeer van de VS in plaats van die van de Spaanse staat. Decadente jaren braken aan met de maffia die een sterke greep hield op casino’s, rijken die een liederlijk leven leidden, veel prostitutie, braspartijen etc. Die decadente leefstijl stond in schril contrast met de blijvende grote armoede in Cuba.

Sociale controle en de staat

Dat het nieuwe regime onder de leiding van Fidel Castro die armoede sterk terugdrong maakte ook meer steun mogelijk  onder de bevolking. Daarnaast zorgde de Cubaanse staat ook voor veel sociale controle, zoveel sociale controle dat Cuba door Amnesty International beschuldigd is geworden van mensenrechtenschendingen bij gevangen dissidenten. Cuba werd als bondgenoot van de Sovjetunie een zeer autoritaire, bekrompen staat. Pas in 1979 werd bijvoorbeeld homofilie legaal gemaakt.

Vroeger waren lange gevangenisstraffen schering en inslag, en kwamen er ook beschuldigingen van marteling en psychische terreur. Toen Raul Castro in 2008 het roer overnam ging die over tot een verandering van tactieken. Vrije meningsuiting is er nog altijd niet en protest is heel moeilijk, maar in plaats van de lange gevangenisstraffen van vroeger worden opponenten nu vaak tijdelijk vastgezet voor een paar uren, dagen of weken en dan weer vrijgelaten. Bij herhaald protest worden ze dan wel opnieuw opgepakt en opgesloten.

Sociale controle werd ook mogelijk gemaakt door de oprichting van wijkcomités. «Om contrarevolutionaire activiteiten te ontmoedigen richtte Castro wijkcomités op, de Comités ter Verdediging van de Revolutie (CDR’s). De CDR’s hielden zich niet alleen bezig met de arbeidsvoorziening, gezondheidszorg en scholing, maar fungeerden ook als big brothers van de revolutie. De leden hielden hun buren in de gaten en rapporteerden non-conformistisch gedrag aan de overheid. Tegenwoordig zijn er meer dan 100,000 CDR’s op het eiland, bestaand uit ongeveer 75% van de bevolking. Het lidmaatschap is vrijwillig, maar wie zich bij een CDR aansluit kan rekenen op maatschappelijke voordelen ; niet-leden kunnen sneller problemen krijgen.» (Insight Guide Cuba, 2012).

Ook het leger hielp mee aan de sociale controle en stond dicht bij de staatsbestuurders. «Zo exploiteert het de toeristische onderneming Gaiota en werden hoge officieren op ministersposten benoemd.» De Cubaanse oppositie is zwak, de meeste dissidenten blijven liefst onafhankelijk van de VS opereren.

Bondgenoten als economisch belangrijk

Na de Sovjetunie kwam er een nieuwe belangrijke bondgenoot voor Cuba in de persoon van Hugo Chavez in Venezuela. Ook verweerde Cuba zich tegen het isolatiebeleid van de VS door akkoorden te sluiten met China. Chavez verstrekte «grote olieleveranties tegen een gunstige vaste prijs, die de energiecrisis in Cuba verlichtten. Als tegenprestatie leverde Cuba 30,000 dokters en ander personeel uit de gezondheidszorg». Op het vlak van scholing en aantal gezondheidswerkers heeft de Cubaanse staat opvallendere resultaten geboekt dan op economisch vlak.

« Het herstel van de economie was mede te danken aan de groei van het toerisme. Ook het besluit om oude industriën af te stoten had een gunstig effect. In 2002 erkende de regering eindelijk dat de suikerindustrie niet meer rendabel was en sloot zij bijna de helft van de fabrieken. De suikeroogst van 2007 was de kleinste in een eeuw. Nu levert de export van nikkel bijvoorbeeld veel meer op dan die van suiker.»

(Insight Guide Cuba, 2012)

Dat Cuba een even neostalinistische koers ging varen als de Sovjetunie, en die ook langer volhield dan zijn bondgenoot want van de perestrojka en glasnost van Gorbatsjov hield Fidel Castro bijvoorbeeld niet, was in eerste instantie onverwacht. Die koers kwam er wellicht vooral om opportunistische, «geopolitieke» en economische redenen. De Sovjetunie was veel eerder officieel Communistisch dan Cuba het was. Na de Russische revolutie van 1917 zette de Russische staatsleider Lenin echter al snel een aantal communistische principes overboord.

Voorlopers van het Cubaanse neostalinisme en zijn economie

In november van het jaar 1921 schreef Lenin in de Pravda dat het niet langer de bedoeling was om de oude sociaal economische orde op te breken, met zijn handel, kleinschalige economie en privé-initiatief, maar dat het de bedoeling was geworden om handel, privé-onderneming en kapitalisme te doen herleven, en tegelijkertijd dat alles gradueel en voorzichtig te onderwerpen aan staatsregulering, in die mate dat alles herleeft.

Rusland geraakte na een tijd helemaal gebonden aan kapitalistische ontwikkeling, en zijn sociaal systeem werd duidelijk staatskapitalistisch. Het schreef zich daarmee in in een wereldwijde ontwikkeling van kapitalisme. De samenleving werd geleidelijk barbaars, met fascisme en stalinisme als uitingen ervan, en geraakte verankerd in een bourgeois wijze van produceren.

“For more than a quarter century, Russian capitalism has followed the relentless logic inherent in contemporary world development. Through countless purges, ‘liquidations’ and ‘collectivization’ drives, it has literally appropriated the bodies of millions of men, women and children whom the contracting system can no longer support on the basis of anything remotely resembling a free labour market. Like chained gangs on ancient latifundia, they are placed to work in the bleak hells of Siberia, in mines and on wastes where life is scarcely maintainable and quickly passes out of existence.” (Murray Bookchin, State Capitalism in Russia, 1950)

Rusland was een land dat economisch erg achter stond, met de hulp van een staatskapitalistisch systeem met veel centrale sturing en sociale controle, maar ook massale uitbuiting van werkkrachten in strafkampen, zorgde Stalin voor economische groei en maakte hij van de Sovjetunie een imperiale, militaire grootmacht.

Op economisch vlak zijn de gelijkenissen tussen de geschiedenis van de Sovjetunie en Cuba opvallend, nationalisering van industrie en andere bedrijven in een door de staat gestuurde planeconomie die met de tijd meer ruimte laat voor “vrij ondernemerschap”, met een kleine rijke bovenlaag die de touwtjes stevig in handen houdt, en een grote sociale controle die een staatssysteem zonder vrije meningsuiting in stand houdt.

Insight Guide Cuba, 2012. Uitgeverij Cambium B.V., Zeewolde

Splendor Amid Poverty: Gallery Nights With Cuba’s Gilded Elite

http://www.theatlantic.com/international/archive/2012/09/splendor-amid-poverty-gallery-nights-with-cubas-gilded-elite/261956/

Murray Bookchin, State Capitalism in Russia, 1950

Cuban dissidents detained on Human Rights Day

http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/12/cuban-dissidents-detained-human-rights-day-20131210224649740907.html

No comments yet

Leave a Reply