Inleiding – Tijd voor een verlichte Islam?

16 nov

discussie van dinsdag 9 november 2010, Antwerpen

In het begrip van de wisselwerking (of tegenstelling) westerse – islamitische wereld wordt de westerse wereld in Europa gewoonlijk gezien als de geseculariseerde, verlichte wereld. In de VS zal echter in tegenstelling met de islam veel vaker het christendom worden geponeerd. De islam wordt in beide gevallen veelal opgevat als een monolithisch blok, dat steeds in zijn geheel onderschrijft wat enkele vooraanstaande, vooral extremistische, figuren uit de “islamitische wereld” beweren.

In deze inleiding wil ik kort ingaan op de islam als religie en vervolgens als ideologie en daarbij trachten een aantal verhitte beweringen over de islam te ontkrachten. Tot slot wil ik trachten te duiden op een aantal problemen van het huidige debat, waarbij ik ook een aantal gespreksvragen wil opwerpen.

De religie

De islam is de jongste monotheïstische religie. Ze is in de eerste plaats gebaseerd op de Qu’ran en in de tweede op de Sunnah, het leven en gedrag van Mohammed. De Sunnah is neergeschreven in de hadith, na een tijd mondeling te zijn overgeleverd. Hierdoor bestaan er verschillende versies van de hadith binnen de verschillende strekkingen van de islam. In de meeste interpretaties ziet de islam zichzelf als de vervolmaking van de goddelijke openbaring: God heeft zich reeds tweemaal geopenbaard – daaruit zijn de joodse en christelijke religies ontstaan – en openbaart zich ten derde male aan Mohammed, die uitdrukkelijk de laatste profeet wordt genoemd (zodat niemand nog een vierde, betere openbaring kan claimen). In die derde openbaring worden de fouten in de vorige openbaringen geamendeerd. Vooral de idee dat God een zoon zou hebben (of zoals de Qu’ran het zelf uitdrukt: “zonen en dochters”) wordt zeer sterk ontkracht. Allah is een volkomen transcendente God. Ondanks het feit dat de Qu’ran zich afzet tegen joden en christenen, is ze veelal (maar niet uitsluitend) vredelievend ten aanzien van de andere twee religies en wordt de gelovige soms zelfs opgeroepen joden en christenen hun eigen geloof te laten.

De Qu’ran is geschreven op twee verschillende plekken: Medina en Mekka. De soera’s (hoofdstukken zeg maar) zijn echter niet chronologisch geordend, wat het voor een westerse lezer – met ook nog de vele herhalingen – een zeer taaie tekst maakt. Er is echter wel een onderscheid te merken tussen soera’s uit de periode van Medina of die van Mekka: in Mekka is Mohammed een machtig man geworden. Zoals Tuchydides ons wist te vertellen zal een machthebber zijn macht steeds gebruiken: bijgevolg zijn de soera’s uit Mekka aanwijsbaar agressiever van taal (en bijvoorbeeld al wel eens negatief ten aanzien van joden).

De Qu’ran zelf spreekt nooit van een jihad, een heilige oorlog. Dat is een term uit de overlevering die onder islamieten het onderwerp is van felle discussie (of de oorlog letterlijk, dan wel figuurlijk is te interpreteren). Het agressieve gezicht van de islam is dus niet primair religieus. Mijns inziens is het een ideologisch fenomeen.

De ideologie

Net als in het christendom is er in de islam heel wat gemoord, geplunderd en gebrandschat in de naam van God. Net als in het christendom is de religieuze motivatie niet de primaire, maar is het veelal een kwestie van geld en macht. Religie wordt daarbij ingeschakeld als machtsinstituut en verliest daarbij, in mijn ogen, het statuut van religie en verwordt tot ideologie, in de meest pejoratieve zin van dat woord: louter een zoethouder om daden te rechtvaardigen die in se niets met het beweerde van doen hebben.

De huidige radicale islam in het Midden-Oosten is relatief jong. Verschillende islamitische landen waren een proces van secularisering (en amerikanisering) aan het doormaken gedurende de eerste vijftig à zeventig jaar van de twintigste eeuw, (dat scheelt wat van land tot land) met name in de grotere steden. Onder het gros van de bevolking bleef echter weerstand leven tegen het “Amerikaanse” denken, wat culmineert in bijvoorbeeld de triomfantelijke terugkeer van de ayatollahs in Iran. De rest is pure politieke logica: om je als machtsblok te onderscheiden van een eerdere macht in je land, verwerp je al haar invloed en keer je terug naar een “reine identiteit”. Een snelle radicalisering van de regio was het gevolg. Het verdere politieke gekonkel tengevolge van Amerikaanse pogingen om de oliebelangen veilig te stellen helpt daar natuurlijk niet aan. Elke escalatie is vanaf dan een kip-of-eisituatie: 9/11 is gemakkelijk te interpreteren als een poging om de VS te verzwakken en bang te maken in antwoord op haar agressieve imperialistische oliedollarpolitiek.

Ook de situatie van de islam in Europa is gemakkelijk sociologisch te kaderen: in een nieuw land zoek je desondanks je eigen groep op. Wat is je meest bindende identiteit die vreemd is aan deze nieuwe omgeving? De islam, en liefst een radicale vorm ervan, zodat je je echt duidelijk onderscheidt. De islam in islamitische landen (degene die buiten het nieuws blijven vooral) is gewoonlijk veel gematigder dan de Europese islam.

Een laatste, ietwat zijdelingse opmerking die ik zou willen maken is dat de islam erg gevarieerd is. De eeuwige tweespalt tussen sjiieten en soennieten is genoegzaam bekend, maar verder zijn er nog de Sufi, de Quranieten en zoveel subtiele onderscheiden als quasi elke religie rijk is. Er is dus niet zoiets als “de islam”, net zomin als “het westen” of “de christenheid”.

Het debat

Het mag duidelijk zijn dat eenvoudigweg de islam met de vinger wijzen, een populistische geplogenheid, haar onrecht aandoen is. Vooral omdat degenen die luid schreeuwen om de nood aan een “verlichte” of “Europese” islam, vergeten dat zulks eigenlijk een belachelijke eis is: de Verlichting laat zich voorstaan op haar tolerantie. Eisen van een andere overtuiging zich te “verlichten” staat strikt genomen haaks op de Verlichtingsgedachte. Hier rijst een eerste reeks vragen die kaderen in het debat rond multiculturaliteit: hoe treed je andere overtuigingen intellectueel eerlijk tegemoet? Tot waar moet tolerantie gaan en vanaf waar moeten een soort van onoverschrijdbare, universele regels in werking treden? Heeft de multiculturele (en multiconfessionele) samenleving nog een toekomst? Daarbij moet de eigen ideologische constructie steeds helder voor ogen worden gehouden, in het besef dat ze even contingent is als de ideologie van de ander.

Ik heb geargumenteerd dat het debat rond de islam eigenlijk niks met religie heeft te maken, maar desondanks is het goed om ons de vraag te stellen welke plaats religie hoort te hebben, of ze er überhaupt één hoort te hebben, of beter kan verdwijnen. Aan welke (universele?) wetten kan je religie onderwerpen? Wat is de reikwijdte van godsdienstvrijheid? Heeft religie nog bestaansrecht en hoe lang nog?

No comments yet

Leave a Reply