Inleiding – Milieubeweging en arbeidersklasse

22 mei

Dit is de inleiding geworden:

De actualiteit draait meer en meer rond de problemen met klimaatopwarming: er worden jaarlijks grote conferenties over gehouden door de Verenigde Naties, vele mensen in de wereld zijn er al voor op straat gekomen om er tegen te protesteren. Droogtes, watertekorten, stormen, overstromingen, vulkaanuitbarstingen en orkanen lijken soms ook iets met klimaatopwarming te maken te hebben, en sinds Al Gore zijn film over de toekomst van de planeet maakte is het thema eigenlijk niet meer uit de actualiteit weg te branden. In de Sahel en elders zorgt klimaatopwarming voor klimaatvluchtelingen.
Bovendien kan die klimaatopwarming op lange termijn de natuur op aarde zo sterk veranderen dat het ons bevattingsvermogen te boven gaat, het is het belangrijkste ecologische tekort.
Het is belangrijk om te weten waar al die problemen over gaan en kunnen gaan in de toekomst. Jammer genoeg is daar te weinig bewustzijn over in de arbeidersklasse. Dat komt deels door een gebrek aan inzicht in de aard van de natuur, dat natuurlijke evenwichten broos zijn bijvoorbeeld en dat we die evenwichten nu vernielen. Het lijkt me dat het probleem van de milieucrisis in die klasse onderschat wordt. Onderwijs en media hebben daar mee schuld aan, ze worden ingeschakeld om de economische belangen van de rijken te beschermen en dat gaat ook een eigen leven leiden. Daar komt blijkbaar geen einde aan maar we evolueren steeds meer naar een situatie waarbij elkeen, arm of rijk, schade dreigt te ondervinden van de klimaatopwarming. Dat vooral armen daarbij het gelag betalen was te verwachten. Als het over crisissen gaat betalen zij vaak het gelag.
Bedenk bijvoorbeeld dat “een kritisch gereviewd rapport” van het intussen opgedoekte “Global Humanitarian Forum van voormalig VN-Secretaris-Generaal Kofi Annan (Annan e.a., 2009) het slachtofferaantal als gevolg van de opwarming van de Aarde” schatte op “300.000 doden per jaar, terwijl 325 miljoen mensen ‘ernstig’ worden benadeeld door de gevolgen van de klimaatwijzigingen. Dat laatste cijfer zou in de komende 20 jaar nog eens verdubbelen.” (Jones & De Meyere, 2009).
Bedenk ook dat klimaatwijzigingen momenteel een duidelijk negatieve invloed hebben op de economische ontwikkelingskansen van miljoenen mensen, of is het miljarden mensen? Volgens Alma De Walsche zal de strijd tegen de klimaatveranderingen “gewonnen of verloren worden in de steden.” Ze schrijft dat steden een sleutelrol spelen: “Men dient te bedenken dat de helft van de wereldbevolking tegenwoordig in steden woont. Drie vierde van de wereldwijde emissies staat op conto van de steden” (De Walsche geciteerd in Jones & De Meyere, 2009). Vermits er veel arbeid(st)ers in steden wonen zullen zij een belangrijke rol spelen in veranderingsprocessen. De vraag is echter hoe zij zich gaan verhouden tot de ecologische leefwijze en de milieubeweging.

Binnen het ecologisch denken en de ecologische beweging zie ik naast de grote impact van Groene politici ook drie andere invloedrijke tendenzen in en buiten Vlaanderen:  ecofeminisme (Vandana Shiva, Jeanneke van de Ven en anderen), sociale ecologie (Murray Bookchin, Roger Jacobs en anderen) en diep(t)e ecologie (Arne Naess, Ulrich Melle en anderen). Er is daarnaast de groeiende invloed van het ecosocialisme / ecomarxisme, waarvan de bekendste vertegenwoordiger in Vlaanderen de filosoof Jaap Kruithof is of was. Ook de Franse marxist André Gorz was al vroeg bezig met pogingen om de kloof tussen ecologisme en marxisme te overbruggen.
De opwarming van de aarde leidt eigenlijk tot vele verschillende pleidooien : van terugkeren naar primitieve tijden tot het zoveel mogelijk overschakelen op duurzame technologie of het bij mondjesmaat aanpassen van de bestaande markteconomie, van marxisme tot liberalisme, van antiautoritaire tot autoritaire pleidooien, van mystiek en religie tot atheïsme en agnosticisme… Sommige ideologieën versterken de beweging tegen klimaatopwarming, andere verzwakken ze.
Hoe langer een duurzame economie uitblijft, hoe vreemder en incoherenter de pleidooien en invalshoeken misschien wel zullen worden.
Voorlopig blijft de dynamiek richting milieubewustere samenleving er vooral één van ecokapitalisme, en dat is zo’n flauwe dynamiek dat ze nauwelijks verandering brengt in de toestand van de planeet. Er wordt zogezegd wel meer en meer gestreefd naar een duurzame ontwikkeling (een ontwikkeling die tegemoet komt aan de behoeften van het heden zonder de behoeftevoorziening van de komende generaties in het gedrang te brengen), maar in de praktijk komt daar niet veel van terecht.
We hebben een opeenstapeling van crisissen.. naast de huidige globale financiële en economische crisis en de klimaatcrisis dus ook de crisis van de biodiversiteit, de achteruitgang van het beschikbare vruchtbaar land, de voedsel-, water- en energiecrisis. Het zijn samenlopende crisissen. De grootste slachtoffers van de genoemde crisissen zijn de armen.
Sociale bewegingen kunnen de druk op overheden verhogen om te werken aan een duurzame ontwikkeling, en hoe groter en meer vastberaden die bewegingen zijn hoe meer ze ook kunnen bewerkstelligen. De crisissen die op ons afkomen zijn zo groot dat we moeten streven naar een volledige omslag: de realisatie van een sociaal-ecologische samenleving. Vakbonden en de rest van de arbeidersbeweging kunnen daar een belangrijke rol in spelen maar zijn voorlopig nog te weinig gericht op de creatie van ecologisch en op het vlak van duurzaamheid waardevol werk. Er wordt ook te weinig gewerkt aan een beter politiek en maatschappijkritisch bewustzijn bij arbeid(st)ers. Daardoor is er een tendens binnen de arbeidersklasse tot overconsumptie of afgunst richting diegenen die voorlopig nog tot overconsumptie kunnen overgaan.
Men heeft echter de basis gelegd voor het gebrek aan milieubewustzijn bij arbeid(st)ers door daar de infrastructuur voor te scheppen. Wie maar autostrades blijft bijleggen hoeft niet verwonderd te zijn dat veel mensen die autostrades de hele tijd willen gebruiken, wie te weinig doet aan de uitbouw van openbaar vervoer en de woon-werkafstanden niet tracht te verkleinen kan zich verwachten aan enorm veel autogebruik bij arbeid(st)ers die zich een auto kunnen veroorloven. Het is nodig dat arbeid(st)ers tot het besef komen dat ze belang hebben bij een omslag richting sociaal-ecologische samenleving, zolang dat inzicht er niet is zal het te moeilijk worden om hen het belang daarvan in te laten zien. Wie industrie-arbeid(st)ers in de fabrieken aanleert om te gehoorzamen aan bevelen en hen de hele tijd binnen die context weet te houden kan die werk(st)ers gemakkelijk inschakelen in een denken en handelen dat weinig buiten de lijntjes kleurt. De fabriek maakt de arbeid(st)ers al te gemakkelijk een verlengstuk van de machine die mee het milieu zit te verknoeien.
Waar we nood aan hebben is een ecologisch bewustzijn bij mensen dat radicaal komaf maakt met illusies in de aard van het industrieel kapitalisme, een ecologische sensibiliteit die past bij een streven naar een morele economie en directe democratie. Dat ook mensen uit de middenklasse daar enigszins voor open kunnen staan zal met de verdere vererging van de milieucrisis blijken. Die crisis maakt immers slachtoffers op een manier die klasseverschillen overstijgt. De milieukwestie is dan ook een transklasse-kwestie: het zijn niet alleen de lagere sociale klassen die er de nadelen van gaan ondervinden.
Ik zie klassenbewustzijn als het besef dat arbeid(st)ers behoren tot een eigen sociale klasse omdat zij gemeenschappelijke belangen hebben op grond van hun gedeelde economische positie. Ik denk dat dit besef te weinig leeft in de milieubeweging en niet alleen omdat velen in de milieubeweging een middenklasse-achtergrond hebben.

Zie ook JONES, P.T. en De MEYERE, V. (2009), Terra Reversa. De transitie naar rechtvaardige duurzaamheid. Antwerpen : EPO.

One Response to “Inleiding – Milieubeweging en arbeidersklasse”

  1. Yann mei 22, 2012 at 8:16 pm #

    Klopt het dat deze inleiding niet de afgewerkte inleiding is, die op de discussie werd voorgelezen? Kan iemand de defnitieve inleiding posten of doorsturen?

    Groet

Leave a Reply