Inleiding – Sociale strijd in Europa en Arabische landen

17 feb

discussie van dinsdag 15 februari 2011, Antwerpen

Een franstalige vertaling van deze tekst is hier te vinden. – Une tradiction francophone de ce texte peut être trouver ici.

Twee maanden geleden kozen we ervoor om de sociale bewegingen in Europa te bediscussiëren. Hierbij herhaal ik kort de gebeurtenissen die meestal maar erg summier en vaak op een verdraaide wijze in de officiële media zijn beschreven.

In Engeland betogen studenten en scholieren sinds november 2010 massaal tegen de verhoging van het collegegeld en de afschaffing van het EMA (een soort studiefinancieringssysteem). In Frankrijk betoogden tijdens de zomer en herfst van 2010 werkenden, werklozen, studenten, scholieren, gepensioneerden…, kortom de arbeidersklasse, tegen de pensioenhervorming van de regering. Op het hoogtepunt van de beweging betoogden 3 à 4 miljoen mensen. Het zijn de grootste betogingen in Frankrijk sinds mei ’68. In Griekenland lijken de stakingen en betogingen tegen de besparingsplannen van de regering niet op te houden (bijv. maart, september, december 2010). In Italië betoogden in november 2010 (maar ook al in 2008) tienduizenden studenten over het hele land tegen de onderwijshervorming (Gelmini-hervorming). In Nederland betoogden op 10 december en 21 januari duizenden studenten tegen besparingen in het onderwijs. In Spanje en Portugal werden algemene stakingen gehouden op 29 september (Spanje) en 25 november (Portugal) 2010.

Naast de onlusten in Europa zijn er talloze revoltes gaande in landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten, zoals Egypte, Tunesië, Jordanië, Jemen, Saudi-Arabië, Sudan, Iran enz. Miljoenen mensen kwamen op straat en er vielen al honderden doden. Zijn deze opstanden vergelijkbaar met de bewegingen in Frankrijk, Engeland of Griekenland? Volgens mij wel. Ze staan zeker niet gelijk aan elkaar, maar het gaat wel om eenzelfde dynamiek. Daarom denk ik dat het onvermijdelijk is dat ook deze bewegingen aan bod komen in de discussie.

Ik heb er voor gekozen om met deze inleiding een kadervisie te schetsen, waarin de vele feiten geplaatst kunnen worden. Het is geen ‘afgewerkte’ visie over de bewegingen en de evolutie ervan. De logica en structuur van de tekst is niet optimaal en kan moeilijk, zwaar en abstract overkomen. Ik hoop echter dat iedereen zich wil inzetten in de zoektocht naar een meer heldere kijk.

Waarom zijn er sociale bewegingen? Hoe zijn de recente strijdbewegingen ontstaan?

We stellen vast dat de bewegingen in zowel Europa als in Noord-Afrika en het Midden-Oosen telkens zijn ontstaan rond sociaal-economische thema’s, zoals studiegelden, pensioenen, armoede, werkloosheid. De verslechtering van de werk- en levensomstandigheden is volgens mij niets anders dan een gevolg van de (1) internationale en (2) historische crisis van het kapitalisme. (1) De voedingsbodem van deze reacties is dus niet specifiek aan één land of regio. Natuurlijk bestaan er verschillen, maar de kunst is de algemene tendens te zien. (2) De economische crisis spruit voort uit de functionering en de interne tegenstellingen van deze maatschappij: het kapitalisme. De crisis is de ‘objectieve’ factor die de bevolking en vooral de arbeidersklasse dwingt tot het verdedigen van haar werk- en levensomstandigheden.

Sociaal-economische rampspoed is echter niet nieuw en de crisis woedt al sinds de jaren ’70 (met op- en neergaande fases). Waarom zijn er vandaag dan deze bijna gelijktijdige strijdbewegingen? Dat komt volgens mij doordat (a) de crisis gelijktijdig vele landen treft, maar ook (b) doordat de crisis het proletariaat niet enkel dwingt tot een louter economische verdediging, maar ook tot ook tot het in vraag stellen van haar werk- en levensomstandigheden. Vele jaren confrontatie met de tegenstellingen, limieten en de irrationaliteit van het systeem gingen vooraf aan de huidige bewegingen. In die periode rijpte het bewustzijn over de noodzaak van een gezamenlijk verzet tegen het systeem. De crisis leidde dus tot een ontwikkeling van het bewustzijn of de ‘subjectieve’ factor.

Wat is dit ‘bewustzijn’?

Met ‘bewustzijn’ bedoel ik het ‘bewust-zijn’, of meer concreet, het begrip van de materiële toestand waarin we leven, van de functionering van de maatschappij, van de natuurlijke en sociale geschiedenis en de praktische gevolgen van al deze elementen op ons huidige en toekomstige leven. Onder dit algemene bewustzijn valt ook het ‘klassenbewustzijn’. Kort gezegd, bedoel ik daarmee het bewustzijn van een sociaal-economische klasse in de maatschappij dat ze een klasse vormt met eigen belangen. Het proletarisch klassenbewustzijn is dan het besef van de arbeidersklasse dat ze een klasse is met doelen en middelen die tegengesteld zijn aan die van het kapitalisme en dat zij de enige kracht is die een nieuwe maatschappij kan opbouwen die alle menselijke behoeften kan bevredigen: het communisme (wat niets te maken heeft met het staatskapitalisme van Rusland, China, Cuba, Cambodja, Vietnam enz.)

Hoe ontstaat het bewustzijn en hoe ontwikkelt ze zich?

Volgens mij kent het bewustzijn 2 dimensies: één in de diepte en één in de breedte. Met de ‘diepte’ bedoel ik de diepgang van het bewustzijn of hoe precies het besef over de menselijke geschiedenis, levensvoorwaarden en doelen is. Met de ‘breedte’ bedoel ik: de verspreiding van het bewustzijn over de leden van de maatschappij.

Ontstaan en ontwikkeling van het bewustzijn in de diepte. De economische crisis brengt een crisis met zich mee voor het hele sociale leven. Het leven wordt immers ondermeer bepaald door de vorm en inhoud van het werk dat we verrichten. Na vele jaren van sociale afbraak in de jaren ’70, ’80 en ‘90, waarbij onmenselijke, Kafkaiaanse werkvoorwaarden steeds meer de norm werden, blijft er vandaag weinig over om voor te werken en te leven. Een welverdiend pensioen is geen zekerheid meer en een iet of wat zinvolle invulling van het leven door een min of meer stabiel, interessant, genietenswaardig en/of bevredigend werk, is utopisch geworden in een maatschappij gedomineerd door prestatiedruk en een tekort aan tijd en geld. We zien een waanzinnige vernietiging van creatieve krachten, van het sociale zijn en van de natuur. Daarnaast zien we een enorme wetenschappelijke en technologische potentie, die de mensheid gedurende eeuwen ontwikkelde, en die ons in staat stelt vele problemen te overstijgen en een nooit geziene culturele, psychologische, sociale… verrijking van de mensheid op wereldschaal te brengen. Deze tegenstelling dwingt tot vragen. In die zin scheppen de tegenstellingen van het systeem de voorwaarden voor het in vraag stellen van het volledige sociale zijn, van liefdesrelaties, over ecologie, armoede en werk, tot oorlogen.

De besparingen van de laatste jaren op pensioenen, startbaancontracten, onderwijs… bevorderden deze vraagstelling en lokten de hevigste verontwaardiging en reacties uit (CPE in Frankrijk (2006), onderwijsbesparingen in VK (2010-2011), Nederland (2010-2011), Italië (2008, 2010), Oostenrijk (2009), Kroatië (2009), pensioenhervorming in Frankrijk (2010) enz.). Ik denk dan ook dat achter de puur ‘economische’ vraagstukken van de bewegingen een diepere bezorgdheid ligt dan hoeveel centen ieder zal moeten betalen voor studies of pensioen. Het gaat ook over het leven zelf in deze maatschappij.

Ontstaan en ontwikkeling van het bewustzijn in de breedte. Vandaag de dag wordt de sociaal-economische (en ecologische) situatie voortdurend als onhoudbaar aangevoeld. Als het bewustzijn dan een punt bereikt waarop wordt ingezien dat enkel een collectief en breed verzet weerstand kan bieden aan de verslechterende levensomstandigheden, dan kan dat leiden tot bewegingen zoals we vandaag zien. Dan wordt openlijk duidelijk hoeveel mensen dezelfde mening delen, wat anderen kan aanmoedigen om deel te nemen in de beweging. Dan ontwikkelt zich het klassenbewustzijn, want dan wordt duidelijk wie waarvoor strijdt of m.a.w. wiens belangen overeenkomen met ofwel een algemeen menselijk en scheppend belang ofwel een irrationeel, vernietigend eigenbelang. De klassengrenzen worden duidelijker. Het proletariaat houdt dan op een ondergáánde klasse te zijn en wordt een steeds meer afgelijnde revolutionaire klasse.

Een toenemende verspreiding van het klassenbewustzijn heeft dan weer zijn weerslag op de diepgang. Het is niet toevallig dat in Frankrijk voor en tijdens de protestbeweging tegen de pensioenhervorming talloze strijdgroepen ontstaan zijn die nu de beweging is stilgevallen hun functie als strijdorgaan verloren zijn en eerder politieke discussiegroepen zijn geworden of nog moeten worden, die de lessen trekken uit hun strijd om daarmee een volgende beweging voor te bereiden. Een grote hoeveelheid mensen op zich is immers geen garantie voor een sterke beweging die in staat is weerstand te bieden tegen het systeem. De massa moet ook steeds bewuster worden over waartegen ze eigenlijk vecht en hoe ze dat kan/moet doen m.a.w. haar doelen en middelen.

Wat waren/zijn de doelen dan van de bewegingen?

In de vele stakingen, betogingen komen vaak specifieke slogans en eisen naar voor, zoals “Nee aan de pensioenhervorming!”, “No ifs, no buts, no to education cuts!” of de eis van een totale terugtrekking van een hervorming, of liever besparing. Deze slogans zijn als een foto: een uitdrukking op een bepaald tijdstip van de gestelde doelen. De slogans kunnen echter snel veranderen in de beweging en steeds breder worden, zoals we zagen in de CPE-beweging in 2006, waar “Non à la CPE!” werd afgewisseld met “Non à la précarité!”, een leuze waarachter niet enkel jongeren, maar alle slachtoffers van het kapitalisme zich in kunnen vinden.

Kwamen de vormen van de bewegingen overeen met de doelen die ze zich stelden? Welke strijdvormen maakten de bewegingen krachtig en welke verzwakten haar eerder?

Naar mijn mening komt het krachtigste protest van die bewegingen waar de strijd zich organiseert rond algemene vergaderingen die openstaan voor iedereen en waar iedereen het recht heeft tot spreken. Deze strijdvorm stemt overeen met haar doelen, nl. een zekere en positieve toekomst voor iedereen. Dit is in tegenstelling met strijd die enkel ijvert voor eigen rechten en voordelen, zoals nationalistische strijd en vakbondsstrijd. Heel simpel gesteld, eist de eerste enkel rechten op voor eigen natie of volk, de tweede enkel voor eigen beroepssector of regio.

Zijn de bewegingen voorbeelden die we moeten volgen?

Zoals ik al zei staan al deze bewegingen niet los van elkaar en zijn zij een gevolg van de internationale en historische crisis van het kapitalisme. België ontsnapt daar niet aan: een groot besparingsplan kondigt zich aan. Sociaal-democraten, christen-democraten, liberalen en Vlaams-nationalisten zijn het eens dat besparingen nodig zijn, ze kibbelen enkel over het hoe. Ik zie echter niet in hoe besparingen de al hoge armoede kan tegengaan. Hoe kunnen we dan wél de groeiende bestaansonzekerheid tegengaan? Door de wortel van het probleem aan te pakken: het kapitalisme. Hoe moet dat gebeuren en wat moet er in de plaats komen? Daarvoor bestaat geen vaststaand plan. Voor mij zijn de strijdbewegingen in Frankrijk, Engeland, Italië, Nederland, Oostenrijk… ervaringen, waaruit we heel wat kunnen leren, waaruit de uiteindelijke doelen en de middelen daarvoor kunnen worden afgeleid. De betogers en stakers hun verontwaardiging over hun condities en hun vastbeslotenheid om niet met zich te laten sollen en daarbij actief naar solidariteit buiten eigen hokje te zoeken is volgens mij, ja, een voorbeeld.

Het woord is aan de mensen van de AG de lutte Lille. Naast de reeds gestelde vragen, kunnen volgende vragen aan bod komen in de discussie: Zijn de bewegingen in Europa vergelijkbaar met mei ’68? Kunnen we spreken van een Arabische mei ’68? Wat te denken van het geweld tussen betogers en politie dat zowat in alle bewegingen aanwezig was? Waarom gebeurt er in België zo weinig t.o.v. andere landen?

Yann, 15/02/2011

Trackbacks and Pingbacks

  1. Intro – Luttes sociales en Europe « Groupe de discussion Spartacus - oktober 20, 2011

    […] traduction (du néerlandais en français, version originale) n’est pas parfaite: des fautes d’ortographes et grammaticales sont certainement présent, à […]

Leave a Reply